Xôi hỏng Bỏng không

Dẫn nhập

Trong kho tàng văn hóa Việt Nam, thành ngữ là những câu nói ngắn gọn, súc tích, phản ánh cách nghĩ, cách sống và kinh nghiệm ứng xử của cha ông ta từ bao đời nay. Mỗi thành ngữ vừa chứa đựng triết lý đời thường sâu sắc, vừa là phương tiện giao tiếp quen thuộc, đồng thời còn là biểu tượng văn hóa nơi ngôn ngữ được chắt lọc, giàu hình ảnh và ý nghĩa. Trong đó, thành ngữ “xôi hỏng bỏng không” là một ví dụ điển hình, vừa phản ánh cách tư duy hình tượng mang ý nghĩa thực tế vừa gửi gắm bài học ứng xử thâm thuý cho mọi thế hệ.

Nguồn gốc và hình ảnh ẩn dụ

Thành ngữ “Xôi hỏng bỏng không” là một trong những câu nói quen thuộc của người Việt. Ta hay sử dụng câu nói này để bày tỏ sự tiếc nuối hay than phiền về một việc làm không mang lại kết quả như mong đợi. Để hiểu rõ hơn ý nghĩa của thành ngữ, chúng tôi sẽ tiến hành phân tích ngữ nghĩa từng chữ trong câu.

Theo cuốn Từ điển tiếng Việt:

Xôi: món ăn bằng gạo nếp đồ chín. Xôi hỏng bỏng không, tức hỏng cả, không được việc gì. Hỏng: tình trạng không thể dùng được nữa, không thành không mang lại kết quả như ý muốn. Bỏng: Món ăn bằng ngô hoặc gạo rang cho nở phồng ra.”^[1]

Và trong cuốn Tục ngữ lược giải cũng đồng quan điểm rằng:

Xôi hỏng bỏng không: Xôi tức là xôi nấu bằng gạo nếp. Bỏng tức là bỏng làm bằng gạo nếp rang lên.”^[2]

Hay Từ điển Thành ngữ và Tục ngữ Việt Nam có nhắc:

(Bỏng: món ăn làm bằng ngô hoặc thóc nếp rang cho nở phồng lên.) Hỏng, mất tất cả, chẳng được thứ gì.”^[3]

Qua đó, ta thấy rằng xôi là món ăn được nấu từ gạo nếp một thức ăn phổ biến trong đời sống nông thôn xưa, vừa hiện diện trong bữa cơm hằng ngày, vừa có mặt trong những dịp lễ. Bỏng (hay bỏng nếp) là món quà vặt dân dã, làm từ gạo hoặc ngô rang nở. Đặc biệt, từ nguyên liệu nấu xôi tức gạo nếp người ta có thể chế biến thành bỏng.

Từ điển Tục ngữ Việt cho biết:

Xôi hỏng bỏng không: Xôi đã chẳng được miếng nào, mà bỏng cũng thế. Hay dùng để than phiền về việc chẳng được hưởng chút gì ngay cả các phần thưởng xoàng xĩnh nhất.”^[4]

Vậy từ đâu người xưa lại ghép hai món ăn tưởng chừng chẳng có liên quan gì trong một câu thành ngữ, chắc hẳn không phải ngẫu nhiên? Có lẽ ít ai biết rằng câu thành ngữ “xôi hỏng bỏng không” bắt nguồn từ một câu chuyện dân gian, được truyền miệng qua nhiều thế hệ. Trong cuốn sách Chuyện kể thành ngữ, tác giả Phạm Đình Ân có chép câu truyện mang tên Xôi hỏng bỏng không. Đó là giai thoại dân gian kể về một anh chàng tham lam, đứng giữa hai hàng phát xôi và bỏng trong chùa. Ban đầu anh chàng thấy hàng nhận bỏng rất đông nghĩ rằng bỏng rất ngon liền xếp hàng, một lúc sau anh chàng ngửi thấy mùi xôi rất thơm bèn chạy sang hàng nhận xôi. Cứ như vậy anh chàng chạy chạy qua chạy lại vẫn chưa biết nên xếp hàng nào, cuối cùng tới lượt anh thì hàng xôi cũng hết, hàng bỏng cũng chẳng còn. Chàng trai tham lam tiếc công và xấu hổ mếu máo than rằng: Xôi hỏng bỏng không.

Vậy, có thể hiểu rằng, ở câu thành ngữ “xôi hỏng bỏng không”, chỉ với hai món ăn hết sức dân dã, gần gũi, mà người xưa đã “xây dựng” một bức tranh ẩn dụ vừa gần gũi, đầy thấm thía. Chứa bài học sâu sắc về sự khôn ngoan trong ứng xử thường ngày, nhắc nhở chúng ta hãy kiên định với sự lựa chọn của mình, đừng để sự do dự, dễ thay đổi, tham lam của mình mà dẫn đến thất bại,  thậm chí còn mất đi cả những gì vốn dĩ có thể đạt được.

Kết luận

Tóm lại, “xôi hỏng bỏng không” không chỉ là một lời than vãn thông thường, mà còn là sự đúc kết kinh nghiệm sống của người Việt. Cha ông ta gửi gắm bài học về sự khôn ngoan, biết chừng mực và hành xử cẩn trọng trong cuộc sống hàng ngày

^[1] Nguyễn Hoàng Phê, Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, 2020, tr. 1538.

^[2] Lê Văn Hoè, Tục ngữ lược giải, tập 1, Nxb Quốc học Thư xã, 1952, tr. 83.

^[3] Vũ Dung, Từ điển Thành ngữ và Tục ngữ Việt Nam, Nxb Văn hoá Thông tin, 2000, tr. 617.

^[4] Nguyễn Đức Dương, Từ điển tục ngữ Việt, Nxb Tổng hợp TP HCM (2010), tr. 936.

Tài liệu tham khảo 

1. Phạm Đình Ân (2019), Chuyện kể thành ngữ, Nxb Kim Đồng.
2. Vũ Dung (2000), Từ điển Thành ngữ và Tục ngữ Việt Nam, Nxb Văn hoá Thông tin.
3. Nguyễn Đức Dương (2010), Từ điển Tục ngữ Việt, Nxb Tổng hợp tp HCM.
4. Lê Văn Hoè (1952), Tục ngữ lược giải, tập 1, Nxb Quốc học Thư xã.
5. Hoàng Phê (Chủ biên), 2020, Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng.